Kronik Böbrek yetersizliğinde diyet

“Kronik böbrek hastalığı” ve “kronik böbrek yetersizliği” sözleri günlük hayatta sıkça kullanılır.
“Kronik böbrek hastalığı” değişik nedenlere bağlı olarak ortaya çıkan, müzminleşmiş (tamamen düzelmeyen) böbrek hastalıklarına verilen genel isimdir. Kronik böbrek hastalığında çoğu kez böbrekler hasta oldukları halde görevlerini iyi bir şekilde sürdürür. Hastalar ilaçlarını kullanarak, normal bir şekilde yaşantılarına devam eder.
Bazen de böbrekteki hasar ilerler ve kronik böbrek yetersizliği ortaya çıkar. “Kronik böbrek yetersizliği” böbreklerin, görevlerini yapamadığını anlatan bir terimdir. Hasta bu tablo içinde uzun süre yaşayabilir, ancak problemin çok ilerlemesi ile böbrekler görevlerini tamamen kaybeder ve “son dönem böbrek yetersizliği” ortaya çıkar. Bu tabloya kısaca “üremi” adı da verilir.
Sağlıklı insanlarda, böbrekler işe yaramayan üre ve kreatinin gibi bazı zararlı maddeleri idrarla dışarı atar; böylece vücudu temizler. Böbrek yetersizliği gelişince, temizleme görevi de aksayacağı için, kanda bu maddeler birikir; böbreklere ek olarak diğer organların çalışması bozulur. Bulantı, kusma, nefes darlığı gibi çok sayıda şikayet belirir.

Kronik böbrek yetersizliği niçin ortaya çıkar?

Kronik böbrek yetersizliğinin çok değişik nedenleri vardır. Bu nedenler arasında:
• Şeker hastalığı veya yüksek tansiyonun böbrekte yaptığı zararlar,
• “Glomerulonefrit” adı verilen özel böbrek iltihapları,
• Doğumsal bazı böbrek hastalıkları,
• Böbrek taşları ve yol açtığı infeksiyonlar,
• İdrar yolundaki tıkanmalar ve
• Bazı ilaç ve zehirli maddelerin böbreğe dokunması gibi faktörler sayılabilir.
Altta yatan nedene bağlı olmaksızın, kronik böbrek yetersizliğinde uygulanacak diyet ve tedavi şekilleri birbirine benzerlik gösterir.
Her hastanın kalori ihtiyacı diğerinden farklıdır. Zayıf iseniz fazla miktarda kalori almalısınız. Kilolu iseniz hem az kalori almalı, hem de egzersiz yaparak mevcut kalorileri yakmalısınız. Böbrek hastalarının hem çok zayıf, hem de çok kilolu olmaları sakıncalıdır.

Kronik böbrek yetersizliğinde diyetin ne önemi vardır?

Kronik böbrek yetersizliğinde diyete dikkat edilmesi iki yönden yarar sağlar:
1. Hangi nedene bağlı olursa olsun, uygun diyetle böbrek hastalığının ilerlemesi yavaşlayabilir.
2. Yetersizliğin ileri dönemlerinde diyet uygulaması ile hastayı rahatsız eden değişik şikayetler (örneğin; bulantı, kusma, tansiyon yüksekliği, nefes darlığı, vb.) azalır. Ayrıca, üremiye bağlı laboratuar bozuklukları (örneğin; kanda üre yüksekliği, potasyum yüksekliği, vb.) daha hafif olur.
Kronik böbrek yetersizlikli hastalarda beslenmede dikkat edilecek noktalar aşağıda özetlenmiştir.

Kronik Böbrek Yetersizliği Diyetinde Kalori
Enerji (veya kalori) ihtiyacınız yaşınıza, kilonuza ve günlük faaliyet durumunuza göre değişir; ancak, ortalama olarak bir günde vücudunuzun her kg’ı için 35 - 40 kalori almalısınız. Örneğin; 60 kg ağırlığında iseniz (60 x 35 = 2100) bir günde ortalama 2000 - 2500 kalori almanız gerekecektir.
Sağlıklı insanlarda olduğu gibi, böbrek hastalarında da gerekli enerji öncelikle karbonhidrat ve yağlardan sağlanır. Eğer belirli miktarda kaloriyi sağlayabilecek besin alınmaz ise vücut enerji ihtiyacını karşılayabilmek amacıyla kendi yapı taşlarını (vücut proteinlerini) yakacaktır; buna bağlı olarak ileri derecede halsizlik, zayışık ve iltihabi hastalıklara karşı dirençsizlik ortaya çıkar.
Her hastanın kalori ihtiyacı diğerinden farklıdır. Zayıf iseniz fazla miktarda kalori almalısınız. Kilolu iseniz hem az kalori almalı, hem de egzersiz yaparak mevcut kalorileri yakmalısınız. Böbrek hastalarının hem çok zayıf, hem de çok kilolu olmaları sakıncalıdır.

Kronik Böbrek Yetersizliği Diyetinde Proteinler
Kronik böbrek yetersizlikli hastalarda diyetin en önemli yanı fazla miktarda protein içeren (et, süt, yumurta vb.) gıdaların kısıtlanmasıdır.
Proteinin vücutta kullanılması sonucunda ortaya çıkan üre, kreatinin, ürik asit gibi zararlı yıkım ürünleri hasta böbrekler tarafından dışarı atılamaz ve vücutta birikir. Bunlara bağlı olarak halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kusma, ağızda kötü koku ve nefes darlığı gibi üremik belirtiler ortaya çıkar. Proteinli gıdalar az alınırsa, bu maddelerin kandaki düzeyleri fazla yükselmez ve üremiye ait belirtiler daha hafif olur.
Proteinli gıdalar, ayrıca, fazla miktarda fosfor da içerirler; az protein alırsanız kan fosforunuz da düşecektir. Protein kısıtlanması amacıyla size, çoğu kez, yaklaşık 40 gr (vücudun kg’ı başına 0.5 - 0.6 gr) protein içeren diyetler önerilecektir. Ancak, her hastanın diyeti diğerinden farklı olabilir. Alacağınız protein miktarı için birbirinize değil, hekiminize danışınız.
Kurubaklagillerdeki (kuru fasulye, bakla, nohut, mercimek) protein miktarı ile ette bulunan protein miktarı benzerlik gösterir. O nedenle, size yoğun protein kısıtlaması önerilmiş ise, kurubaklagilleri az miktarda alınız veya bu besinleri fazla miktarda yerseniz o gün yiyeceğiniz et miktarını azaltınız.
Böbrek yetersizliği diyetinde protein miktarı zaten kısıtlı olduğu için, aldığınız proteinli gıdaların çoğunun değerli proteinler içeren (hayvansal kaynaklı) gıdalar olmasına özen gösteriniz. Ayrıca, hayvansal kaynaklı proteinler, bitkisel olanlara göre üreyi ve diğer zararlı maddeleri daha az yükseltirler.
Protein yönünden en zengin ve değerli gıdalardan biri yumurtadır. Yumurtanın sarısı, fazla miktarda kolesterol de içerir ve bazı kalp hastaları ile kan yağları yüksek olan hastalar için uygun olmayabilir; ancak yumurta akı her gün alınması gereken önemli bir gıdadır.
Aşağıdaki yararlanarak bir gün içinde ne miktarda proteinli gıda yiyebileceğinizi planlayabilirsiniz. Tereddüde düştüğünüz bir nokta olursa çekinmeden hekiminize veya diyet uzmanınıza danışınız.

Çeşitli yiyeceklerin 100 gramında bulunan enerji ve besin öğeleri miktarları

BALIKLAR
Besin                            Enerji            Protein            Yağ            Karbonhidrat
Alabalık                    168 kal.        18,3 gr        10,0 gr         --
Kalkan                      193 kal.        14,8 gr        14,4 gr         --
Palamut                    168 kal.        24,0 gr         7,3 gr          --
Sardalya                   160 kal.        19,2 gr         8,6 gr          --
Uskumru                   159 kal.        21,9 gr         7,3 gr          --

DİĞER DENİZ ÜRÜNLERİ
Besin                            Enerji            Protein            Yağ            Karbonhidrat
İstakoz                      91 kal.        16,9 gr        1,9 gr            0,5 gr
Karides                      91 kal.        18,1 gr        0,8 gr            1,5 gr
Midye                        95 kal.        14,4 gr        2,2 gr            3,3 gr

ET VE ET ÜRÜNLERİ
Besin                            Enerji            Protein            Yağ            Karbonhidrat
Böbrek                    105 kal.        16,8 gr        3,3 gr            0,9 gr
Dana eti (orta yağlı)   190 kal.        19,1 gr        12,0 gr            --
Keçi eti                    145 kal.        16,0 gr        9,0 gr              --
Koyun eti (orta yağlı)    263 kal.    16,5 gr    21,3 gr    --
Pastırma (çemenli)    250 kal.    29,5 gr    13,9 gr    --
Sucuk    452 kal.    21,4 gr    40,8 gr    --
Sosis    322 kal.    11,3 gr    29,4 gr    2,4 gr
Salam    450 kal.    23,8 gr    38,1 gr    1,2 gr
Tavuk (bütün, derili)    215 kal.    18,6 gr    15,1 gr    --
Beyaz et (derisiz)    114 kal.    23,2 gr    1,2 gr    --
But (derili)    237 kal.    16,7 gr    18,3 gr    --
But (derisiz)    125 kal.    20,1 gr    4,3 gr    --
PEYNİR, YUMURTA, SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Beyaz peynir (yağlı)    289 kal.    22,5 gr    21,6 gr    --
Beyaz peynir (yağsız)    99 kal.    19,0 gr    0,7 gr    3,8 gr
Kaşar peyniri    404 kal.    27,0 gr    31,7 gr    1,4 gr
Lor peyniri (yağsız, tuzsuz)    85 kal.    17,3 gr    0,4 gr    1,9 gr
Süt (inek, yağlı)    61 kal.    3,3 gr    3,3 gr    4,7 gr
Süt (inek, yağsız)    35 kal.    3,4 gr    0,2 gr    4,9 gr
Yoğurt    62 kal.    3,0 gr    3,4 gr    4,9 gr
Yumurta (bütün) (40-50 gr)    79 kal.    6,0 gr    5,6 gr    0,6 gr
Yumurta (beyaz)    49 kal.    10,1 gr    çok az    1,2 gr
Yumurta (sarı)    369 kal.    16,4 gr    32,9 gr    0,2 gr
KURUBAKLAGİLLER VE YAĞLI TOHUMLAR
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Kuru fasulye    340 kal.    22,3 gr    1,6 gr    61,3 gr
Mercimek    340 kal.    24,7 gr    1,1 gr    60,1 gr
Nohut    360 kal.    20,5 gr    4,8 gr    61,0 gr
Susam    582 kal.    18,2 gr    53,4 gr    17,6 gr
Ceviz    651 kal.    14,8 gr    64,0 gr    15,8 gr
Fındık    634 kal.    12,6 gr    62,4 gr    16,7 gr
Şam (Antep) fıstığı    594 kal.    19,3 gr    53,7 gr    19,0 gr
Yer fıstığı (iç)    582 kal.    26,2 gr    48,7 gr    20,6 gr
SEBZELER
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Biber (yeşil, taze)    22 kal.    1,2 gr    0,2 gr    4,8 gr
Biber (kırmızı, taze)    93 kal.    3,7 gr    2,3 gr    18,1 gr
Börülce    127 kal.    9,0 gr    0,8 gr    21,8 gr
Domates    22 kal.    1,1 gr    0,2 gr    4,7 gr
Enginar    53 kal.    3,0 gr    0,2 gr    7,8 gr
Fasulye    32 kal.    1,9 gr    0,2 gr    7,1 gr
Havuç    42 kal.    1,1 gr    0,2 gr    9,7 gr
Salatalık    14 kal.    0,6 gr    0,1 gr    3,2 gr
Kabak    19 kal.    1,1 gr    0,1 gr    4,2 gr
Ispanak    26 kal.    3,2 gr    0,3 gr    4,3 gr
Karnabahar    27 kal.    2,7 gr    0,2 gr    5,2 gr
Kıvırcık salata    20 kal.    1,7 gr    0,1 gr    4,1 gr
Kereviz    40 kal.    1,8 gr    0,3 gr    8,5 gr
Lahana (beyaz)    24 kal.    1,3 gr    0,2 gr    5,4 gr
Lahana (kırmızı)    31 kal.    2,0 gr    0,2 gr    6,9 gr
Lahana (kara)    45 kal.    4,0 gr    0,3 gr    5,0 gr
Marul    14 kal.    1,2 gr    0,2 gr    2,5 gr
Patates    76 kal.    2,1 gr    0,1 gr    17,1 gr
Patlıcan    25 kal.    1,2 gr    0,2 gr    5,6 gr
Pırasa    52 kal.    2,2 gr    0,3 gr    11,2 gr
Semizotu    32 kal.    2,0 gr    0,4 gr    3,8 gr
Soğan (kuru)    38 kal.    1,5 gr    0,1 gr    8,7 gr
Soğan (yeşil)    36 kal.    1,5 gr    0,2 gr    8,2 gr
TAHILLAR
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Buğday unu    365 kal.    11,8 gr    1,1 gr    74,7 gr
Bulgur    357 kal.    10,3 gr    1,2 gr    78,1 gr
Ekmek    276 kal.    9,1 gr    0,8 gr    56,4 gr
İrmik    371 kal.    11,4 gr    0,9 gr    77,0 gr
Makarna    369 kal.    12,5 gr    1,2 gr    75,2 gr
Mısır (haşlanmış)    91 kal.    3,3 gr    --    87,6 gr
Mısır unu    368 kal.    7,8 gr    2,6 gr    76,9 gr
Pirinç    363 kal.    6,7 gr    0,4 gr    80,4 gr
Şehriye    388 kal.    12,8 gr    4,6 gr    72,0 gr
Tarhana    316 kal.    12,2 gr    4,4 gr    56,4 gr
Yufka    271 kal.    8,9 gr    0,5 gr    63,9 gr
MEYVELER
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Ayva    57 kal.    0,4 gr    0,1 gr    15,3 gr
Armut    61 kal.    0,7 gr    0,4 gr    15,3 gr
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Çilek    37 kal.    0,7 gr    0,5 gr    8,4 gr
Elma    58 kal.    0,2 gr    0,6 gr    14,5 gr
Erik (can)    50 kal.    çok az    çok az    13,3 gr
Erik (mürdüm, taze)    75 kal.    0,8 gr    0,2 gr    19,7 gr
Erik (mürdüm, kuru)    255 kal.    2,1 gr    0,6 gr    67,4 gr
İncir (taze)    80 kal.    1,2 gr    0,4 gr    20,4 gr
İncir (kuru)    274 kal.    4,3 gr    1,3 gr    69,1 gr
Karpuz    26 kal.    0,5 gr    0,2 gr    6,4 gr
Kavun    33 kal.    0,8 gr    0,3 gr    7,7 gr
Kayısı (taze)    51 kal.    1,0 gr    0,2 gr    12,8 gr
Kayısı (kuru)    260 kal.    5,0 gr    0,5 gr    66,5 gr
Kiraz    70 kal.    1,3 gr    0,3 gr    17,4 gr
Kivi    30 kal.    0,3 gr    0,1 gr    10,0 gr
Limon    27 kal.    1,1 gr    0,3 gr    8,2 gr
Mandalina    46 kal.    0,8 gr    0,2 gr    11,6 gr
Muz    85 kal.    1,1 gr    0,2 gr    22 gr
Portakal    49 kal.    1,0 gr    0,2 gr    12,2 gr
Şeftali    38 kal.    0,6 gr    0,1 gr    9,7 gr
Üzüm (taze)    67 kal.    0,6 gr    0,3 gr    17,3 gr
Üzüm (kuru)    289 kal.    2,5 gr    0,2 gr    77,4 gr
Vişne    58 kal.    1,2 gr    0,3 gr    14,3 gr
YAĞ VE YAĞLI ÜRÜNLER
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Ayçiçeği yağı    884 kal.    --    100,0 gr    --
Krema    134 kal.    3,2 gr    11,7 gr    4,6 gr
Margarin    720 kal.    --    82,0 gr    --
Mayonez    390 kal.    0,9 gr    33,4 gr    23,9 gr
Mısırözü yağı    884 kal.    --    100,0 gr    --
Tereyağı    717 kal.    0,9 gr    81,1 gr    0,1 gr
Zeytin (siyah)    207 kal.    1,8 gr    21,0 gr    1,1 gr
Zeytin (yeşil)    144 kal.    1,5 gr    13,5 gr    2,8 gr
Zeytinyağı    884 kal.    --    100,0 gr    --
ŞEKER VE TAHILLAR
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Akide şekeri    330 kal.    --    --    86,9 gr
Bal    315 kal.    0,3 gr    --    78,4 gr
Bisküvi (tatlı)    418 kal.    6,6 gr    7,9 gr    85,4 gr
Çikolata (şekerli)    528 kal.    4,4 gr    35,1 gr    57,9 gr
Çikolata (şekersiz)    477 kal.    7,9 gr    39,7 gr    46,8 gr
Dondurma (sütlü)    193 kal.    4,5 gr    10,6 gr    20,8 gr
Pekmez (üzüm)    293 kal.    0,6 gr    0,1 gr    70,6 gr
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Reçel    272 kal.    0,6 gr    0,1 gr    70,0 gr
Sütlaç    139 kal.    3,4 gr    2,7 gr    38,0 gr
Tahin helva    516 kal.    10,5 gr    28,0 gr    53,5 gr
Tel kadayıf (fıstıklı)    286 kal.    4,3 gr    9,1 gr    46,7 gr
Toz şeker    385 kal.    --    --    99,5 gr
Bazı hastalar kan üre düzeylerini iyice düşürebilmek amacıyla, diyetlerindeki protein kaynaklarını tamamen keserler. Bu çok yanlış bir davranıştır, çünkü vücudun proteine de mutlaka ihtiyacı vardır. O nedenle, tam önerilen miktarda proteinli gıdayı (ne eksik, ne de fazla) almalısınız.

Kronik böbrek yetersizliği diyetinde karbonhidratlar

Diyetinizdeki karbonhidratların iki yönden önem taşıdığı önceden yazılmıştı.
Kısaca tekrarlamak gerekirse:
1. Karbonhidrat içeren gıdalar aynı zamanda protein de içerir. O nedenle, günlük protein hesabı yaparken karbonhidratları da dikkate almalısınız.
2. Karbonhidrattan zengin gıdalar günlük enerjinin önemli kısmını oluşturur. Şişman hastalar bu gıdaları az miktarda, zayıf olanlar ise fazlaca tüketmelidir. Karbonhidratlar kan şekerini yükseltirler; öte yandan, böbrek yetersizliği şeker hastalığına bağlı olan hastalarda bu dönemde insülin ihtiyacı giderek azalır; kan şekerinde düşme meyli ortaya çıkar. O nedenle, şeker hastalığınız varsa, böbrek yetersizliği aşamasında kan şekerinizi daha yakından izleyiniz; şeker düşmesinin belirtilerine karşı uyanık olunuz. Diyetinizin özellikle karbonhidratlı gıda içeriğini gözden geçiriniz. Şeker düşme ataklarınız sık ise hekimizin de görüşü dörultusunda insülin miktarını azaltınız.

Kronik böbrek yetersizliği diyetinde yağlar

Yağlar en önemli kalori kaynağı olduğu için kilo durumunuza göre alacağınız yağ miktarını ayarlamak gereklidir. Zaten şişman iseniz, fazla miktarda yağlı gıda yemeniz durumunda kilonuz daha da artacaktır. Bunun için, az yağlı gıdaları tercih etmelisiniz. Aksine, zayıf iseniz yağlı gıdaları fazlaca yiyerek kilo alabilirsiniz. Dikkat etmeniz gereken bir diğer nokta aldığınız yağın türüdür.
Bazı yağlarda fazla miktarda bulunan kolesterol sağlığınızı olumsuz yönde etkileyebilir. Kan kolesterolünün yüksek olması böbrek hastalıklarının daha hızla ilerlemesine yol açar. Bu nedenle, diyetinizin kolesterol yönünden kısıtlı olmasına dikkat ediniz.
Hayvansal yağlar (tereyağı, iç yağı, kuyruk yağı vb.) fazla miktarda kolesterol içerdiği için sağlıksızdır. Kolesterolünüz yüksek ise zeytinyağı ve çiçek yağlarını tercih etmeli ve önceki bölümde anlatılan diğer önlemler ile kolesterolü düşürmeye çalışmalısınız. Yüksek kolesterol böbrek hastalıklarının ilerlemesinde önemli bir risk faktörüdür.

Kronik böbrek yetersizliği diyetinde su ve sıvı gıdalar

Hastalığınızın henüz başladığı erken dönemlerde kanda üre ve diğer zararlı maddelerin çok yükselmemesi için alınacak en iyi önlem fazla miktarda su içmenizdir. Böylece, fazla miktarda idrar çıkaracak, üre ile diğer zararlı maddeleri de bu idrar ile vücuttan dışarı atabileceksiniz. Burada, mutlaka saf su içmeniz gerekmez; ıhlamur, çay, meşrubat, çorba vb. sıvı gıdalar da günlük idrar miktarınızı artırabilir.
Ancak, böbrek hastalığınızın çok ilerlediği son dönemlerde, yani diyaliz tedavisinin başlanacağı günlerde, idrar miktarınız iyice azalır; ne kadar su içilirse içilsin, daha fazla artmaz. Alınan fazla suyun birikmesi durumunda, vücudunuzda şişlikler, nefes darlığı, kalp yetersizliği ve tansiyon yüksekliği gibi sorunlarınız ortaya çıkabilir. Bu dönemde, bir gün önce çıkardığınız idrar miktarına 500 ml (yaklaşık 3 limonata bardağı) kadar su eklerseniz almanız gereken sıvı miktarını bulabilirsiniz. örneğin, bir gün önce 1 litre kadar idrar yaptıysanız, içmeniz gereken su, diğer sıvı içecekler ve çorba gibi yiyeceklerin toplam miktarı 1.5 litreden fazla olmamalıdır. Vücutta su fazlalığı olup olmadığını anlamak için her gün tartılabilir ve bacaklarınızda, parmakla bastığınız zaman iz bırakan şişliklerin varlığını da kontrol edebilirsiniz.
Bir - iki gün içinde kilonuzun hızla artması ve vücudunuzda şişliklerin ortaya çıkması aldığınız suyun çok fazla oldüunu ve yeterince atılamadığını gösterir. Bu aşamada en kısa zamanda diyaliz tedavisine başlamanız gerekli olacaktır. O nedenle, içtiğiniz suyu çıkaramadığınızı farkettiğiniz zaman öncekine göre daha az miktarda su içiniz ve hemen doktorunuza başvurunuz.

Kronik böbrek yetersizliği diyetinde tuz

Böbrek yetersizliği ortaya çıkınca (yeterli miktarda atılamayacağı için) vücudunuzda tuz birikir. Biriken tuz suyun da birikmesine yol açar; tansiyonunuzu yükseltir ve kalp yetersizliğine sebep olabilir. O nedenle, böbrek hastalarında çoğu kez tuz kısıtlaması yapmak gerekli olur. Bu diyetlerde bir günlük tuz alımı 3 - 4 gr. dolayındadır.

Tuz kısıtlaması sırasında şu noktalara dikkat ediniz:
1. Yemeklerin veya salatanın üzerine tuz eklemek adetinden vazgeçiniz. Tuzsuz ekmek yiyiniz; diğer besin maddelerini aşağıdaki listede belirtilen az tuzlu gıdalardan seçiniz.
2. Zeytin, turşu, pastırma ve konserve gibi çok tuz içeren besinleri yemeyiniz.
3. Çok az tuzlu yemeniz gerekiyorsa ekmeğiniz de mutlaka tuzsuz olmalıdır.
Yemeklerinize soğan, sarmısak, karabiber, kimyon, tarçın ve limon gibi çeşni verici maddeleri ekleyerek damak zevkinizi tatmin ediniz. Böylece tuz isteğinizi azaltabilirsiniz.

Çeşitli yiyeceklerin 100 gramında bulunan tuz miktarı

Yiyecek    Tuz içeriği
Armut    5 mg
Balık    150 mg
Bamya (taze)    8 mg
Bamya (kuru)    55 mg
Barbunya (kuru)    25 mg
Beyin    312 mg
Kuru bezelye    100 mg
Biber    32 mg
Börülce    5 mg
Böbrek    500 mg
Buğday    8 mg
Buğday unu    5 mg
Ceviz    5 mg
Çilek    3 mg
Dana eti    200 mg
Domates    8 mg
Elma    3 mg
Ekmek    1.462 mg
Erik    3 mg
Enginar    215 mg
Fasulye (taze)    17 mg
Fasulye (kuru)    47 mg
Fasulye (konserve)    590 mg
Fındık    5 mg
Havuç    117 mg
Hazır çorbalar    11.250 mg
Yiyecek    Tuz içeriği
Salatalık    15 mg
Hindi    162 mg
Ispanak    177 mg
Taze incir    5 mg
Kuru incir    85 mg
Kabak    2.5 mg
Kabartma tozu    29.045 mg
Taze kayısı    3 mg
Kuru kayısı    65 mg
Karaciğer    182 mg
Karpuz    2.5mg
Karnabahar    32 mg
Kavun    30 mg
Ketçap    2.605 mg
Kereviz    250 mg
Kıvırcık salata    35 mg
Kiraz    5 mg
Koyun eti    175 mg
Lahana    50 mg
Limon    5 mg
Makarna    5 mg
Mandalina    5 mg
Marul    22 mg
Mercimek    75 mg
Midye    722 mg
Muz    3 mg
Nohut    65 mg
Patlıcan    5 mg
Patates    8 mg
Beyaz peynir    625 mg
Kaşar peyniri    1.775 mg
Lor peyniri (tuzsuz)    32 mg
Pırasa    113 mg
Pirinç    12 mg
Portakal    3 mg
Reçel    30 mg
Salça    96 mg
Salatalık turşusu    3.382 mg
Yiyecek    Tuz içeriği
Soğan (kuru)    25 mg
Soğan (yeşil)    12.5 mg
Süt    125 mg
Şeftali    3 mg
Şehriye    12 mg
Şeker    3 mg
Tahin    287 mg
Tavuk    175 mg
Tereyağı    2.065 mg
Üzüm (taze)    8 mg
Üzüm (kuru)    67 mg
Vişne    5 mg
Yer fıstığı    12 mg
Yoğurt    125 mg
Yufka    2.500 mg
Yumurta    325 mg
Zeytinyağı    --

Öte yandan, tüm böbrek hastalarının mutlaka tuz kısıtlaması yapması gerekmez. Bazı böbrek hastaları tamamen normal, hatta normalden de daha tuzlu yemekleri serbestçe yiyebilir. Ne kadar tuz almanız gerektiği hekiminiz tarafından size bildirilecektir.
Dikkat ediniz “diyet tuzu” adı altında satılan değişik tuzlar normal sofra tuzu yerine (aşağıda bahsedilecek olan ve böbrek hastaları için bazen çok tehlikeli olan) “potasyum” içerir. Bu tip tuzları hekiminize danışmadan kesinlikle kullanmayınız.

Kronik böbrek yetersizliği diyetinde potasyum

Böbrek yetersizliğinin ileri dönemlerinde kan potasyum düzeyi yükselir ve hayati tehlike ortaya çıkabilir. Diyetinizde en çok dikkat etmeniz gereken nokta, aldığınız besinlerdeki potasyumun miktarıdır. Kan potasyumunun normalden yüksek değerlere çıkması sonucunda kalp aniden durabilir.
Öncelikle, kan potasyum düzeyiniz hakkında hekiminizden bilgi alınız. Bazı hastalarda potasyum çok yükselmediği halde, diğer bazılarında sürekli yüksek seyredebilir. Bu durumdan kaçınabilmek için değişik besinlerdeki potasyum miktarını iyi bilmeli ve diyetinizi ona göre düzenlemelisiniz. Besinlerdeki potasyum miktarı hakkında aşağıdaki listede ayrıntılı bilgi verilmiştir. Ayrıca hekiminiz de kan potasyumunuzu düşürecek bazı ilaçları gerektikçe size verecektir. Hazır meyve sularının fazla miktarda potasyum içerdiğini daima hatırınızda tutunuz.
Bir öğünde, yüksek potasyum içeren yiyecekleri birarada almayınız. Örneğin, kıymalı patates yemeği, bulgur pilavı, havuç salata, kuru kayısı hoşafı vb. bir yemek listesi birden fazla potasyumu yüksek gıdayı içerdiği için tehlikelidir; kullanılmamalıdır.

Değişik yiyeceklerin 100 gramında bulunan potasyum miktarı

SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ
Süt (yağlı)    152 mg
Süt (yağsız)    166 mg
Yoğurt (yağlı)    132 mg
Yoğurt (az yağlı)    143 mg
Yumurta (bütün)    130 mg
Yumurta (beyaz)    137 mg
Beyaz peynir (yağlı)    68 mg
Kaşar peyniri    104 mg
Otlu peynir    128 mg
Lor peyniri (tuzsuz, yağsız)    32 mg

ET VE ET ÜRÜNLERİ
Dana eti (orta yağlı)    500 mg
Dana eti (yağsız)    500 mg
Koyun eti (orta yağlı)    290 mg
Hindi eti    266 mg
Tavuk eti    204 mg
Balık (uskumru)    330 mg
Balık (levrek)    256 mg
Sosis    159 mg

KURUBAKLAGİLLER
Kuru fasulye    1.196 mg
Nohut    797 mg
Mercimek    790 mg
Barbunya    984 mg
Bezelye    895 mg
Soya fasulyesi    1.677 mg
Börülce (kuru)    1.024 mg

İÇECEKLER
Nescafe    3.810 mg
Çay    37 mg
Kakao    1.522 mg

SEBZELER
Domates    244 mg
Salatalık    160 mg
Fasulye (taze)    243 mg
Kabak    202 mg
Patlıcan    214 mg
Patates    407 mg
Karnabahar    295 mg
Pırasa    347 mg
Sarımsak    529 mg
Kereviz    300 mg
Ispanak    470 mg
Kıvırcık    294 mg
Yeşil biber    213 mg
Bamya (taze)    249 mg
Bamya (kuru)    1.839 mg
Enginar    860 mg
Bezelye    895 mg

TAHIL VE TAHIL ÜRÜNLERİ
Ekmek    74 mg
Makarna    197 mg
Bulgur    310 mg
Kraker (sade)    384 mg
Pirinç    92 mg
Mısır (haşlanmış)    96 mg

YAĞLI TOHUMLAR
Ceviz    450 mg
Fındık    704 mg
Badem    773 mg
Yer fıstığı    701 mg
Antep fıstığı (tuzsuz)    972 mg
Ay çekirdeği    920 mg

MEYVELER
Elma    110 mg
Armut    130 mg
Ayva    197 mg
Çilek    164 mg
Şeftali    202 mg
Mandalina    126 mg
Portakal    200 mg
Greyfurt    135 mg
Muz    370 mg
Kivi    300 mg
Karpuz    100 mg
Kavun    251 mg
Kayısı (taze)    281 mg
Kayısı (kuru)    979 mg
Kiraz    191 mg
Üzüm (kuru)    763 mg
Vişne    191 mg
Hurma    648 mg
Pestil (erik)    940 mg
Pestil (kayısı)    1.260 mg
İncir (taze)    194 mg
İncir (kuru)    600 mg

ŞEKER VE YAĞLAR
Şeker    3 mg
Reçel    88 mg
Çikolata (sade)    269 mg
Çikolata (fıstıklı)    487 mg
Dondurma    181 mg
Zeytinyağı    --
Margarin    20 mg
Tereyağı    26 mg
Mayonez    9 mg
Krema    46 mg
Tahin    414 mg
Pekmez    405 mg
DİĞER
Salça    888 mg
Haşlama kestane    715 mg

Kronik böbrek yetersizliği diyetinde kalsiyum ve fosfor

Kalsiyum:
Böbrek hastalığının seyri sırasındaki kemik zayıflığını önlemenin en iyi yollarından biri yeterli miktarda kalsiyum almaktır. Bunu sağlayabilmek için aşağıdaki listede belirtilen ve yüksek miktarda kalsiyum içeren yiyecekleri uygun miktarlarda alınız.
Eğer bu önlem ile kan kalsiyumunuz yükselmez ise hekiminiz kalsiyum içeren ilaçları size önerecektir. Ancak, deneyimlerimize göre, bu ilaçları birkaç kez aldıktan sonra terk etmektesiniz. Bu tür davranışlar ileride kemik zayıflayışı ile sonuçlanabilir, o nedenle önerilen ilaçlarınızı muntazam almaya özen gösteriniz.

Değişik besinlerin 100 gramında bulunan kalsiyum miktarı

SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ
Süt (yağlı)    119 mg
Süt (yağsız)    123 mg
Yoğurt (yağlı)    111 mg
Yoğurt (az yağlı)    120 mg
Yumurta (bütün)    56 mg
Yumurta (beyaz)    11 mg
Beyaz peynir    437 mg
Kaşar peyniri    700 mg
Otlu peynir    497 mg
Lor peyniri (tuzsuz, yağsız)    32 mg

ET VE ET ÜRÜNLERİ
Dana eti (orta yağlı)    11 mg
Dana eti (yağsız)    11 mg
Koyun eti (orta yağlı)    10 mg
Hindi eti    15 mg
Tavuk eti    11 mg
Balık (uskumru)    8 mg
Balık (levrek)    21 mg
Sosis    12 mg

KURUBAKLAGİLLER
Kuru fasulye    144 mg
Nohut    150 mg
Mercimek    79 mg
Barbunya    135 mg
Bezelye    33 mg

SEBZELER
Domates    13 mg
Salatalık    25 mg
Fasulye    56 mg
Kabak    28 mg
Patlıcan    12 mg
Patates    7 mg
Karnabahar    25 mg
Pırasa    52 mg
Sarımsak    29 mg
Kereviz    43 mg
Ispanak    93 mg
Kıvırcık    35 mg
Yeşil biber    9 mg
Bamya    92 mg

ŞEKER VE TATLILAR
Şeker    --
Reçel    20 mg
Çikolata (sade)    94 mg
Çikolata (fıstıklı)    174 mg
Dondurma    148 mg

YAĞLAR
Zeytinyağı    --
Margarin    --
Tereyağı    24 mg
Krema    108 mg

MEYVELER
Elma    7 mg
Armut    8 mg
Ayva    11 mg
Çilek    21 mg
Şeftali    9 mg
Mandalina    40 mg
Portakal    41 mg
Greyfurt    16 mg
Muz    8 mg
Kivi    100 mg
Karpuz    7 mg
Kavun    14 mg
Kayısı (taze)    16 mg
Kayısı (kuru)    67 mg
Kiraz    22 mg
Vişne    22 mg
İncir (taze)    36 mg
Üzüm (taze)    12 mg

TAHIL VE TAHIL ÜRÜNLERİ
Ekmek    19 mg
Makarna    27 mg
Bulgur    36 mg
Kraker (sade)    40 mg
Pirinç    24 mg
Mısır (haşlanmış)    3 mg

Öte yandan, az da olsa bazı böbrek hastalarında kan kalsiyumu normalden daha yüksek seyredebilir, veya aşırı damar kireçlenmesi nedeniyle fazla miktarda kalsiyum içeren besin ve ilaçlar problemlere yol açabilir. Bu durumda daha az kalsiyum almalı ve kalsiyumlu besin ve ilaçların miktarı konusunda hekiminizin önerilerine uymalısınız.

Fosfor:
Böbrek yetersizliğinde yeterli miktarda atılamadığı için, çoğu kez kan fosforu yüksek bulunur. Bu durumda kemik zayıflayışı, kolayca oluşan kırıklar, kaşıntı, kas güçsüzlüğü ve eklem ağrıları gibi sorunlar ortaya çıkabilir. Proteinli gıdaların az yenilmesi fosfor düzeyinizi de azaltacaktır. Aşağıdaki listede değişik gıdalardaki fosfor miktarı hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca, yediğiniz besinlerdeki fosforun bağırsaktan emilmemesi için hekiminiz size bazı ilaçlar verecektir. Bunların bir kısmı da yukarıda sözü geçen kalsiyumlu ilaçlardır. Diğer bazı özel şuruplar ve ağızda emilen tabletler de gıdalar ile alınan fosforun kana geçmesini önler. Hastalığın daha ilerlediği dönemlerde diyaliz tedavisi gerekir ve kan fosforu diyaliz makinası ile dışarı alınır.

Farklı yiyeceklerin 100 gramında bulunan fosfor miktarı.

SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ
Süt (yağlı)    93 mg
Süt (yağsız)    101 mg
Yoğurt (yağlı)    87 mg
Yoğurt (az yağlı)    94 mg
Yumurta (bütün)    180 mg
Yumurta (beyaz)    11 mg
Beyaz peynir    302 mg
Kaşar peyniri    563 mg
Otlu peynir    393 mg
Lor peyniri (tuzsuz, yağsız)    104 mg

ET VE ET ÜRÜNLERİ
Dana eti (orta yağlı)    193 mg
Dana eti (yağsız)    201 mg
Koyun eti (orta yağlı)    147 mg
Hindi eti    178 mg
Tavuk eti    163 mg
Balık (uskumru)    274 mg
Balık (levrek)    180 mg
Sosis    82 mg

KURUBAKLAGİLLER
Kuru fasulye    425 mg
Nohut    331 mg
Mercimek    377 mg
Barbunya    457 mg
Bezelye    268 mg

SEBZELER
Domates    27 mg
Salatalık    27 mg
Fasulye    44 mg
Kabak    29 mg
Patlıcan    26 mg
Patates    53 mg
Karnabahar    56 mg
Pırasa    50 mg
Sarımsak    202 mg
Kereviz    115 mg
Ispanak    51 mg
Kıvırcık    54 mg
Yeşil biber    22 mg
Bamya (taze)    51 mg
Marul    54 mg

TAHIL VE TAHIL ÜRÜNLERİ
Ekmek    77 mg
Makarna    162 mg
Bulgur    300 mg
Kraker (sade)    149 mg
Pirinç    94 mg
Mısır (haşlanmış)    89 mg
Mısır (nişasta)    --

YAĞLI TOHUMLAR
Ceviz    380 mg
Fındık    337 mg
Antep fıstığı (tuzsuz)    500 mg

MEYVELER
Elma    10 mg
Armut    11 mg
Ayva    17 mg
Çilek    21 mg
Şeftali    19 mg
Mandalina    18 mg
Portakal    20 mg
Greyfurt    16 mg
Muz    26 mg
Kivi    30 mg
Karpuz    7 mg
Kavun    14 mg
Kayısı (taze)    16 mg
Kayısı (kuru)    67 mg
Kiraz    22 mg
Vişne    19 mg
Üzüm (taze)    20 mg
İncir (taze)    22 mg

ŞEKER VE TATLILAR
Şeker    --
Reçel    9 mg
Çikolata (sade)    142 mg
Dondurma    115 mg
YAĞLAR
Zeytinyağı    1 mg
Margarin    20 mg
Tereyağı    23 mg
Mayonez    26 mg

Kan fosforunu düşürmek için verilen ilaçları her zaman aynı dozda kullanmayınız. Listede belirtilen ve fosfor içeriği yüksek olan gıdaları fazla aldığınız zaman fosfor düşürücü ilaçları da önerilenden 1-2 tablet daha yüksek dozda kullanınız. Fosfor bağlayıcı ilaçları her zaman yemek yerken alınız.
Hekiminiz tarafından size önerilen vitaminleri düzenli şekilde alınız; ancak kendi başınıza veya diğer hastaların önerileri doğrultusunda rastgele vitamin ilaçları kullanmayınız.

Kronik böbrek yetersizliği diyetinde demir ve vitaminler

Böbrek yetersizliğine bağlı iştahsızlık nedeniyle, bazen de bulantı ve kusmaya bağlı olarak, yeterli düzeyde beslenemezseniz vücudunuzda demir, B ve C vitaminleri ile diğer bazı vitaminler eksik kalacaktır. Bu maddeleri içeren demir ve vitamin ilaçlarını almanız ile eksiklikler tamamlanır.
Böbrek hastalarında D-vitamini yeterince yapılamaz, bu durum da kemik ağrılarına, zayıflayışına ve bazen de kemik kırıklarına yol açabilir. O nedenle, hekiminiz size sık olarak özel D-vitamini içeren ilaçları verecektir. Bu ilaçlar kan kalsiyumunuzu normale getirir ve kemiklerinizi kuvvetlendirir.
Böbrek yetersizliğinde A vitamini düzeyi artmış olduğundan, bu vitamini içeren ilaçlar zararlı olabilir.