Kronik Diyaliz hastalarında diyet

Böbrek yetersizliği gelişince, vücutta üre, kreatinin, potasyum gibi zararlı maddeler birikir. Buna bağlı olarak da diğer organların çalışması bozulur. Uyku hali, bulantı, kusma, aşırı halsizlik ve nefes darlığı gibi çok sayıda şikayet belirir.
Böbrek yetersizliği çok ilerleyecek olursa son dönem böbrek yetersizliği ortaya çıkar ve kandaki zararlı artıkların düzeyi çok yükselir. Vücudun kimyasal dengesi bozulur ve hayati tehlike belirir.
Bu safhaya gelen hastalara böbrek nakli veya diyaliz yapmak şart olur.

Diyaliz nedir?

Diyaliz özel zarlar kullanarak hastanın kanındaki zararlı maddeleri süzmek ve böylece kanı temizlemektir. İki şekilde uygulanabilir:
1. Hemodiyaliz (veya makine diyalizi),
2. Periton diyalizi (veya karın diyalizi).

Hemodiyaliz
Hemodiyaliz hastanın kanının özel bir filtre vasıtasıyla temizlenmesidir. Bu amaca yönelik olarak diyaliz makineleri ile hastanın kanı vücuttan çekilir ve bu filtrelerden süzdürülür. Bu süzme işlemi sırasında filtrenin bir ucundan hastanın kanı girer. Kan filtreden geçerken üre, kreatinin gibi zararlı maddeler, potasyum adı verilen ve fazlası vücuda zararlı olan bir tuz dışarı atılır. Böylece, filtrenin diğer ucundan çıkan kan artık temizlenmiştir. Bu temiz kan vücuda geri döndürülür. Hemodiyaliz sırasında vücutta fazladan birikmiş su da çekilir ve tansiyon yüksekliği daha kolay kontrol edilir.

Periton diyalizi
Kanı zararlı artıklardan temizlemek için insanın kendi karın zarı (periton) da filtre olarak kullanılabilir. Bu diyaliz şekline periton diyalizi (veya diğer bir deyimle karın diyalizi) adı verilir.
Periton diyalizi uygulaması için özel olarak hazırlanmış ve çok temiz bir torbada saklanan diyaliz sıvıları ince bir plastik boru (diğer ismi ile kateter veya kanül) aracılığı ile hastanın karnına verilir. Bu diyaliz sıvısı karında kaldığı sürece kandaki zararlı maddeler karın zarından süzülür ve diyaliz sıvısının içine geçer. Bir süre sonra kirlenmiş olan bu sıvı yine özel borusu ile vücut dışına boşaltılır ve atılır. Böylece kandaki zararlı maddelerin bir kısmı vücut dışına alınmış olur. Daha sonra hastanın karnına temiz bir diyaliz sıvısı yeniden verilir. Bir süre sonra kirlenen bu sıvı da boşaltılarak kan biraz daha temizlenir. Sonra tekrar temiz bir sıvı verilerek işleme devam edilir.
Karın diyalizi bu şekilde tekrarlanarak zararlı maddeler sürekli bir şekilde vücut dışına alınır ve yaşantı böylece sürdürülür.
Periton diyalizinde değişimleri hastanın bizzat kendisi veya bir yakını yapabilir. Bir başka uygulamada ise, hasta gece uyurken özel bir makine vasıtasıyla bu işlemler yapılabilir. Her iki diyaliz tipinde de uygulanan diyet şekli benzerlik gösterir.
Periton diyalizi uygulanan hastalarda diyaliz sıvısı karında dolgunluk oluşturacağı için, hasta rahat yemek yiyemez ve yemek sonrasında da aşırı şişkinlikten yakınabilir.
Bu nedenle:
Periton diyalizi uygulanan hastalar yemeğe başlamadan önce diyalizatını boşaltmalı, yemekten sonraki ilk yarım saat içinde de yeni bir değişim yapmamalıdır. Yemeklerden sonra şişkinlik hissinden yakınan hastalar günde 3 öğün yerine, aynı miktarda yemeği 6 öğünde yiyebilirler.

Diyaliz hastalarında diyetin ne önemi vardır?

Diyaliz hastalarında diyetin önemini şöyle sıralayabiliriz:
1. Diyaliz, böbreklerin işlevini yerine getirir; ancak, bu görevleri sağlıklı bir insan böbreği kadar iyi yapamaz. Sonuçta, vücuttaki artık ve zararlı maddeler tam olarak temizlenemez. Diyetinize dikkat
ederseniz biriken bazı zararlı madde miktarı daha az olacaktır. Böylece de, sizleri rahatsız eden değişik şikayetler (örneğin; bulantı, kusma, tansiyon yüksekliği, nefes darlığı vb.) daha az ortaya çıkacaktır.
2. Diyalize giren hastaların çoğu ya hiç idrar çıkaramaz veya pek az idrar yapar. Bu nedenle, vücutta su birikmesi riski vardır. İçeceğiniz suyun, içeceklerin veya diğer sıvı gıdaların miktarını iyi ayarlayabilirseniz iki diyaliz arasında alacağınız kilo miktarı daha az olacaktır. Böylece, hem tansiyonunuz daha iyi seyredecek, hem de kalp yüklenmesi olmayacağı için bu organınızda çıkabilecek (kalp yetersizliği gibi) sorunları önlemek mümkün olacaktır.
3. Diyaliz sırasında sağlığınız için gerekli olan bazı değerli maddeler de filtreden veya karın zarından süzülür ve dışarı atılır; sonuçta vücudunuzda bu maddelerin eksikliği görülür. Bilinçli bir beslenme rejimi ile bu maddeleri yerine koymanız mümkün olur.
4. Bilimsel çalışmalar diyaliz hastalarının geleceğini belirleyen en önemli faktörün beslenme durumu olduğunu göstermiştir. Zayıf, yeterince beslenmemiş, vücut direnci düşük hastalar değişik problemler ile daha sık karşılaşır. Uygun bir diyetle yeterli şekilde beslenirseniz çok daha uzun ve sağlıklı bir ömür sürmeniz mümkün olacaktır.

Diyaliz hastalarının diyetinde kalori

Almanız gereken kalori miktarı beslenme durumunuz ile yakından ilgilidir.
Kilonuz normal ise bir günde, vücudunuzun her kg'ı için 35-40 kalori almalısınız. Örneğin; 60 kg ağırlığında iseniz (60 x 35 = 2100) bir günde 2000 - 2500 kalori almanız yeterli olur.
Öte yandan, şişman iseniz düşük kalorili diyetler size daha uygundur.
Kalori kaynağı olarak en fazla karbonhidratlar (ekmek, makarna, pirinç, börek, şeker vb) ile yağların kullanıldığını biliyorsunuz. Bu nedenle kilosu fazla olan hastaların tatlandırıcı olarak şeker yerine sakkarin ve benzerlerini kullanması ve karbonhidrattan zengin gıdaları ve yağları az miktarda yemeleri uygundur. Tersine olarak, zayıfsanız karbonhidrat ve yağları fazla miktarda almanız gereklidir. Eğer durumunuza uygun miktarda kaloriyi sağlayacak besin almazsanız vücudunuz enerji ihtiyacını karşılayabilmek amacıyla kendi yapı taşlarını (vücut proteinlerini) yakacaktır; buna bağlı olarak da ileri derecede halsizlik, zayışık ve iltihabi hastalıklara karşı dirençsizlik ortaya çıkar.
Her hastanın kalori ihtiyacı diğerinden farklıdır. Zayıf iseniz fazla miktarda kalori almalısınız. Diyaliz hastalarının hem çok zayıf, hem de çok kilolu olmaları sakıncalıdır.

Diyaliz hastalarının diyetinde karbonhidratlar

Bir günde alacağınız toplam kalorinin yaklaşık yarısını karbonhidratlardan sağlamanız uygundur. Ekmeğin ve diğer unlu gıdaların fazla miktarda tüketildiği ülkemizde genellikle alınan kalorinin yarıdan da fazlası karbonhidratlardan elde edilir.

Diyetinizdeki karbonhidratlar iki yönden önem taşır:
1. Ön planda karbonhidrat içeren bazı gıdalar (ekmek, makarna, pirinç, bulgur ve özellikle kuru bakliyat -örneğin, fasulye, nohut, mercimek, bakla vb.) aynı zamanda protein de içerir. O nedenle, günlük protein hesabı yaparken bu gıdaları da dikkate almalısınız.
2. Ülkemizde karbonhidrattan zengin gıdalar (özellikle de ekmek) çok tüketilir. Bu nedenle, kilo durumunuza göre, yiyeceğiniz karbonhidratlı gıdaları (yukarıda kalori bölümünde belirtildiği şekilde) ayarlamalısınız.

Çok iştahsız bazı hastalar ekmek, makarna, yufka, pasta, börek ve pilav gibi karbonhidratlı gıdaları yeterince alamaz. Bu durumda şeker, değişik tatlılar, bal ve reçel gibi yoğun karbonhidrat kaynaklarını kullanabilirsiniz. Ancak, söz konusu tatlı gıdaların aşırı alınmasının sağlıksız olduğunu bir kez daha hatırlatalım.
Böbrek yetersizliği şeker hastalığına bağlı olan hastalarda bu dönemde kan şekeri ayarı bozulabilir; artma veya azalmalar ortaya çıkabilir. O nedenle, şeker hastaları kendi durumlarına uygun diyet hakkında hekimlerinden ayrıca bilgi almalıdır.
Kilo vermede çok önemli bir noktanın egzersiz ve beden hareketleri yapmak olduğunu hatırlatalım. Böylece yediğiniz besinleri daha fazla yakacak ve zayıflayacaksınız. Ancak zayıf olsanız bile egzersizleri ve beden hareketlerini terketmeniz doğru değildir. Bu durumda hem egzersiz yapmalı, hem de aldığınız gıdaları arttırmalısınız.
En iyi ve pratik egzersiz tempolu yürüyüştür. Tüm diyaliz hastalarının hareketli olmaları ve kendilerine sıkıntı vermeyecek (aşırı yorgunluk yapmayacak, nefes darlığına yol açmayacak) şekilde bolca yürüyüş yapmaları yararlıdır.

Periton diyalizi uygulanan hastalar için, yukarıda sayılanlara ek olarak, iki özel noktaya dikkat çekelim:
1. Periton diyalizi sıvıları glukoz (şeker) içerir. Söz konusu şekerin karın boşluğundan emilmesi ile hastalar fazla miktarda kalori alırlar. Onun için, kilo durumuna göre değişmek kaydı ile, bu hastaların ağızdan alması gereken gıda miktarı hemodiyaliz hastalarına göre genellikle daha azdır.
2. Fazla miktarda kilo alan hastalardan sıvı çekilebilmesi için yüksek miktarda glukoz içeren bazı diyalizatların kullanılması gerekli olur. Bu durumda vücuda emilecek şeker miktarı da artacak ve yan etkiler ortaya çıkabilecektir. O nedenle, vücutta fazla su birikmemesi için hastaların içtikleri sıvı miktarını çıkardıkları idrar miktarına göre ayarlamaları çok önemlidir.

Diyaliz hastalarının diyetinde yağlar

Günlük kalori ihtiyacının yaklaşık %30 ile 40'ı yağlardan sağlanır. Diyetinizdeki yağ miktarını kilo durumunuza göre ayarlamalısınız. Şişman hastalar az, zayıf hastalar ise fazlaca yağlı gıda almalıdır. Ancak bu yağı alırken kolesterol içeriğine de dikkat etmelisiniz. Hayvansal kaynaklı yağlar (tereyağı, iç yağı, kuyruk yağı vb.) fazla kolesterol içerir ve sağlıksızdır. Yağ türü olarak zeytinyağı ve çiçek yağlarını tercih ediniz.
Bir günde alacağınız toplam kolesterol miktarı 300 mg'ı geçmemelidir. Bu nedenle, diyetinizdeki yağların kolesterol yönünden kısıtlı olmasına dikkat ediniz; etleri yemeye hazırlarken etrafındaki yağları iyice temizleyiniz.

Diyaliz hastalarının diyetinde proteinler

Diyalize giren hastaların protein ihtiyacı artar; bunun en önemli nedeni diyaliz sırasında protein yapımında yer alan bazı maddelerin kaybedilmesidir. O nedenle, diyalize başladığınızda alacağınız protein miktarını artırmalısınız. Bu amaçla, kg başına yaklaşık 1 ile 1.5 gr protein çoğu kez yeterli olur (60 kilo iseniz bir günde 60 ile 90 gram civarında protein almanız gerekli olacaktır).
Değişik türdeki etlerde ortalama %20 oranında protein bulunduğunu hatırlatalım. Yani, 20 gram protein alımı için yağsız, kemiksiz 100 gram kadar et yemeniz gerekir. Ancak, yalnızca ette değil, diğer besinlerde de protein bulunduğunu aklınızda tutunuz. Örneğin, ekmekte yaklaşık %10 oranında protein vardır.
Alacağınız proteinlerin bitkisel değil, hayvansal kaynaklı olması (et, süt, yumurta vb.) daha yararlıdır. Beyaz etin (balık, tavuk, hindi) kırmızı ete göre daha sağlıklı olduğunu aklınızda tutunuz.
Aşağıdaki listeden yararlanarak bir gün içinde ne miktarda proteinli gıda yiyebileceğinizi planlayabilirsiniz. Tereddüde düştüğünüz bir nokta olursa çekinmeden hekiminize veya diyet uzmanınıza danışınız.

Çeşitli yiyeceklerin 100 gramında bulunan enerji ve besin öğeleri miktarı

BALIKLAR
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Alabalık    168 kal.    18.3 gr    10.0 gr    --
Kalkan    193 kal.    14.8 gr    14.4 gr    --
Palamut    168 kal.    24.0 gr    7.3 gr    --
Sardalya    160 kal.    19.2 gr    8.6 gr    --
Uskumru    159 kal.    21.9 gr    7.3 gr    --

DİĞER DENİZ ÜRÜNLERİ
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
İstakoz    91 kal.    16.9 gr    1.9 gr    0.5 gr
Karides    91 kal.    18.1 gr    0.8 gr    1.5 gr
Midye    95 kal.    14.4 gr    2.2 gr    3.3 gr

ET VE ET ÜRÜNLERİ
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Böbrek    105 kal.    16.8 gr    3.3 gr    0.9 gr
Dana eti (orta yağlı)    190 kal.    19.1 gr    12.0 gr    --
Keçi eti    145 kal.    16.0 gr    9.0 gr    --
Koyun eti (orta yağlı)    263 kal.    16.5 gr    21.3 gr    --
Pastırma (çemenli)    250 kal.    29.5 gr    13.9 gr    --
Sucuk    452 kal.    21.4 gr    40.8 gr    --
Sosis    322 kal.    11.3 gr    29.4 gr    2.4 gr
Salam    450 kal.    23.8 gr    38.1 gr    1.2 gr
Tavuk (bütün, derili)    215 kal.    18.6 gr    15.1 gr    --
Beyaz et (derisiz)    114 kal.    23.2 gr    1.2 gr    --
But (derili)    237 kal.    16.7 gr    18.3 gr    --
But (derisiz)    125 kal.    20.1 gr    4.3 gr    --

PEYNİR, YUMURTA, SÜT VE ÜRÜNLERİ
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Beyaz peynir (yağlı)    289 kal.    22.5 gr    21.6 gr    --
Beyaz peynir (yağsız)    99 kal.    19.0 gr    0.7 gr    3.8 gr
Kaşar peyniri    404 kal.    27.0 gr    31.7 gr    1.4 gr
Lor peyniri (yağsız, tuzsuz)    85 kal.    17.3 gr    0.4 gr    1.9 gr
Süt (inek, yağlı)    61 kal.    3.3 gr    3.3 gr    4.7 gr
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Süt (inek, yağsız)    35 kal.    3.4 gr    0.2 gr    4.9 gr
Yoğurt    62 kal.    3.0 gr    3.4 gr    4.9 gr
Yumurta (bütün)(40-50 gr)    79 kal.    6.0 gr    5.6 gr    0.6 gr
Yumurta (beyaz)    49 kal.    10.1 gr    çok az    1.2 gr
Yumurta (sarı)    369 kal.    16.4 gr    32.9 gr    0.2 gr

KURUBAKLAGİLLER VE YAĞLI TOHUMLAR
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Kuru fasulye    340 kal.    22.3 gr    1.6 gr    61.3 gr
Mercimek    340 kal.    24.7 gr    1.1 gr    60.1 gr
Nohut    360 kal.    20.5 gr    4.8 gr    61.0 gr
Susam    582 kal.    18.2 gr    53.4 gr    17.6 gr
Ceviz    651 kal.    14.8 gr    64.0 gr    15.8 gr
Fındık    634 kal.    12.6 gr    62.4 gr    16.7 gr
Şam (Antep) fıstığı    594 kal.    19.3 gr    53.7 gr    19.0 gr
Yer fıstığı (iç)    582 kal.    26.2 gr    48.7 gr    20.6 gr

SEBZELER
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Biber (yeşil, taze)    22 kal.    1.2 gr    0.2 gr    4.8 gr
Biber (kırmızı, taze)    93 kal.    3.7 gr    2.3 gr    18.1 gr
Börülce    127 kal.    9.0 gr    0.8 gr    21.8 gr
Domates    22 kal.    1.1 gr    0.2 gr    4.7 gr
Enginar    53 kal.    3.0 gr    0.2 gr    7.8 gr
Fasulye    32 kal.    1.9 gr    0.2 gr    7.1 gr
Havuç    42 kal.    1.1 gr    0.2 gr    9.7 gr
Salatalık    14 kal.    0.6 gr    0.1 gr    3.2 gr
Kabak    19 kal.    1.1 gr    0.1 gr    4.2 gr
Ispanak    26 kal.    3.2 gr    0.3 gr    4.3 gr
Karnabahar    27 kal.    2.7 gr    0.2 gr    5.2 gr
Kıvırcık salata    20 kal.    1.7 gr    0.1 gr    4.1 gr
Kereviz    40 kal.    1.8 gr    0.3 gr    8.5 gr
Lahana (beyaz)    24 kal.    1.3 gr    0.2 gr    5.4 gr
Lahana (kırmızı)    31 kal.    2.0 gr    0.2 gr    6.9 gr
Lahana (kara)    45 kal.    4.0 gr    0.3 gr    5.0 gr
Marul    14 kal.    1.2 gr    0.2 gr    2.5 gr
Patates    76 kal.    2.1 gr    0.1 gr    17.1 gr
Patlıcan    25 kal.    1.2 gr    0.2 gr    5.6 gr
Pırasa    52 kal.    2.2 gr    0.3 gr    11.2 gr
Semizotu    32 kal.    2.0 gr    0.4 gr    3.8 gr
Soğan (kuru)    38 kal.    1.5 gr    0.1 gr    8.7 gr
Soğan (yeşil)    36 kal.    1.5 gr    0.2 gr    8.2 gr

TAHILLAR
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Buğday unu    365 kal.    11.8 gr    1.1 gr    74.7 gr
Bulgur    357 kal.    10.3 gr    1.2 gr    78.1 gr
Ekmek    276 kal.    9.1 gr    0.8 gr    56.4 gr
İrmik    371 kal.    11.4 gr    0.9 gr    77.0 gr
Makarna    369 kal.    12.5 gr    1.2 gr    75.2 gr
Mısır (haşlanmış)    91 kal.    3.3 gr    --    87.6 gr
Mısır unu    368 kal.    7.8 gr    2.6 gr    76.9 gr
Pirinç    363 kal.    6.7 gr    0.4 gr    80.4 gr
Şehriye    388 kal.    12.8 gr    4.6 gr    72.0 gr
Tarhana    316 kal.    12.2 gr    4.4 gr    56.4 gr
Yufka    271 kal.    8.9 gr    0.5 gr    63.9 gr

MEYVELER
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Ayva    57 kal.    0.4 gr    0.1 gr    15.3 gr
Armut    61 kal.    0.7 gr    0.4 gr    15.3 gr
Çilek    37 kal.    0.7 gr    0.5 gr    8.4 gr
Elma    58 kal.    0.2 gr    0.6 gr    14.5 gr
Erik (can)    50 kal.    çok az    çok az    13.3 gr
Erik (mürdüm, taze)    75 kal.    0.8 gr    0.2 gr    19.7 gr
Erik (mürdüm, kuru)    255 kal.    2.1 gr    0.6 gr    67.4 gr
İncir (taze)    80 kal.    1.2 gr    0.4 gr    20.4 gr
İncir (kuru)    274 kal.    4.3 gr    1.3 gr    69.1 gr
Karpuz    26 kal.    0.5 gr    0.2 gr    6.4 gr
Kavun    33 kal.    0.8 gr    0.3 gr    7.7 gr
Kayısı (taze)    51 kal.    1.0 gr    0.2 gr    12.8 gr
Kayısı (kuru)    260 kal.    5.0 gr    0.5 gr    66.5 gr
Kiraz    70 kal.    1.3 gr    0.3 gr    17.4 gr
Kivi    30 kal.    0.3 gr    0.1 gr    10.0 gr
Limon    27 kal.    1.1 gr    0.3 gr    8.2 gr
Mandalina    46 kal.    0.8 gr    0.2 gr    11.6 gr
Muz    85 kal.    1.1 gr    0.2 gr    22 gr
Portakal    49 kal.    1.0 gr    0.2 gr    12.2 gr
Şeftali    38 kal.    0.6 gr    0.1 gr    9.7 gr
Üzüm (taze)    67 kal.    0.6 gr    0.3 gr    17.3 gr
Üzüm (kuru)    289 kal.    2.5 gr    0.2 gr    77.4 gr
Vişne    58 kal.    1.2 gr    0.3 gr    14.3 gr

YAĞ VE YAĞLI ÜRÜNLER
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Ayçiçek yağı    884 kal.    --    100.0 gr    --
Krema    134 kal.    3.2 gr    11.7 gr    4.6 gr
Margarin    720 kal.    --    82.0 gr    --
Mayonez    390 kal.    0.9 gr    33.4 gr    23.9 gr
Mısırözü yağı    884 kal.    --    100.0 gr    --
Tereyağı    717 kal.    0.9 gr    81.1 gr    0.1 gr
Zeytin (siyah)    207 kal.    1.8 gr    21.0 gr    1.1 gr
Zeytin (yeşil)    144 kal.    1.5 gr    13.5 gr    2.8 gr
Zeytinyağı    884 kal.    --    100.0 gr    --

ŞEKER VE TAHILLAR
Besin    Enerji    Protein    Yağ    Karbonhidrat
Akide şekeri    330 kal.    --    --    86.9 gr
Bal    315 kal.    0.3 gr    --    78.4 gr
Bisküvi (tatlı)    418 kal.    6.6 gr    7.9 gr    85.4 gr
Çikolata (şekerli)    528 kal.    4.4 gr    35.1 gr    57.9 gr
Çikolata (şekersiz)    477 kal.    7.9 gr    39.7 gr    46.8 gr
Dondurma (sütlü)    193 kal.    4.5 gr    10.6 gr    20.8 gr
Pekmez (üzüm)    293 kal.    0.6 gr    0.1 gr    70.6 gr
Reçel    272 kal.    0.6 gr    0.1 gr    70.0 gr
Sütlaç    139 kal.    3.4 gr    2.7 gr    38.0 gr
Tahin helva    516 kal.    10.5 gr    28.0 gr    53.5 gr
Tel kadayıf (fıstıklı)    286 kal.    4.3 gr    9.1 gr    46.7 gr
Toz şeker    385 kal.    --    --    99.5 gr

Protein yönünden en zengin ve değerli besinlerden biri yumurtadır. Yumurtanın nispeten ucuz da olması daha fazla tüketilmesine imkan verir. Yumurta, diyaliz hastalarının her gün yemesi gereken çok yararlı bir gıdadır. Kolesterolünüz çok yüksek ise yumurtanın sarısını yemeyiniz; ancak yumurta akını hergün yemeyi ihmal etmeyiniz. Periton diyalizi uygulanan hastalarda, protein kayıpları hemodiyaliz hastalarının makinede kaybettiğinden daha fazla olabilir. Böylece, giderek artan bir zayıflık tablosu ortaya çıkar. Buna bağlı olarak, hastaların daha yüksek protein içeren diyet kullanmaları gerekli olur.
Karın zarı iltihabı (peritonit) geçiren hastalarda kayıp artacağı için bu miktar daha da artar. İştahsız hastalarda protein alımını olabildiğince artırabilmek amacıyla, öğünlerde önce proteinli gıdaları yemelidir. Böylece hasta fazla yemek yiyemez ise, diğer besin grupları eksik kalabilir, ancak protein ihtiyacı karşılanmış olur.

Diyaliz hastalarının diyetinde su ve sıvı gıdalar

Diyaliz hastalarının günlük diyetinde en sık rastlanan sorun alınan sıvının miktarı ile ilgilidir. Diyalizde geçen süre ilerledikçe pek çok hastanın idrarı tamamen kesilir. Bu nedenle içilen su ile diğer içecekler ve besinlerde bulunan sıvı vücutta birikir. Bir - iki gün içinde kilonuzun hızla artması ve vücudunuzda şişliklerin ortaya çıkması aldığınız suyun çok fazla olduğunu ve yeterince atılamadığını gösterir. Bu nedenle, aldığınız su ve sıvı gıdaların miktarına çok dikkat ediniz. Sebze ve meyvelerin %90'dan daha fazla su içerdiğini unutmayınız.
İki hemodiyaliz seansı arasında 1.5 - 2 kg'dan daha fazla kilo almamaya özen göstermelisiniz. Bu durumda hem su fazlalığı ile ilgili sorunlar (bacaklarda şişlik, tansiyon yüksekliği, kalp yetersizliği, nefes darlığı vb.) ortaya çıkar; hem de diyaliz sırasında fazla suyun çekilmesine bağlı olarak, kas krampları ve tansiyon düşüklüğü gibi sizi çok rahatsız eden belirtiler görülür.
Genel olarak, yemekler de dahil, bir günde 1000 - 1500 ml civarında sıvı almalısınız. Ancak, değişik nedenler ile diyalize yeterli sıklıkta giremiyorsanız daha da az sıvı almanız gerekebilir.

Diyaliz hastalarının diyetinde tuz

Diyaliz hastalarının diyetinde tuz
Diyaliz hastalarının vücudunda (yeterli miktarda atılamayacağı için) tuz birikir. Bu tuz susamaya yol açar, fazlaca su içilmesi sonucunda (yukarıda da belirtildiği üzere) vücutta şişlikler (ödem) görülür, tansiyon yükselir ve kalp yetersizliği ortaya çıkar. O nedenle, tuz kısıtlaması yapmak çok önem taşır.
Genelde bir günde almanız gereken tuz miktarı 1 - 2 gr civarındadır.
Özetle, yemeklerin üzerine tuz eklemeyiniz; zeytin, turşu, pastırma ve konserve gibi çok tuz içeren besinlerden kaçınınız; tuzsuz ekmek yiyiniz. Soğan, sarmısak, karabiber, kimyon,
tarçın ve limon gibi çeşni verici maddeleri ekleyerek damak zevkinizi tatmin ediniz.

Diyaliz hastalarının diyetinde potasyum

Basitçe tarif etmek gerekirse, potasyum meyve ve sebzelerin tuzudur. Diyalize giren hastalarda en sık görülen sorunlardan biri de, idrarla atılamadığı için kanda potasyumun çok yükselmesidir; bu durum hayati tehlike yaratabilir. Kan potasyumunun artmamasına her şeyden daha fazla özen göstermelisiniz. Eğer kan tahlillerinizde potasyum yüksek çıkıyor ise, bu maddeyi fazla miktarda içeren (süt, patates, muz, portakal, kurutulmuş meyveler ve baklagiller gibi) besinlerden kaçınmalısınız. Yiyeceklerdeki potasyum miktarı hakkında ayrıntılı bilgi aşağıdaki listede verilmiştir. Hazır meyve sularının fazla miktarda potasyum içerdiğini daima hatırınızda tutunuz.

Değişik yiyeceklerin 100 gramında bulunan potasyum miktarı

SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ
Süt (yağlı)    152 mg
Süt (yağsız)    166 mg
Yoğurt (yağlı)    132 mg
Yoğurt (az yağlı)    143 mg
Yumurta (bütün)    130 mg
Yumurta (beyaz)    137 mg
Beyaz peynir (yağlı)    68 mg
Kaşar peyniri    104 mg
Otlu peynir    128 mg
Lor peyniri (tuzsuz, yağsız)    32 mg

ET VE ET ÜRÜNLERİ
Dana eti (orta yağlı)    500 mg
Dana eti (yağsız)    500 mg
Koyun eti (orta yağlı)    290 mg
Hindi eti    266 mg
Tavuk eti    204 mg
Balık (uskumru)    330 mg
Balık (levrek)    256 mg
Sosis    159 mg

KURUBAKLAGİLLER
Kuru fasulye    1.196 mg
Nohut    797 mg
Mercimek    790 mg
Barbunya    984 mg
Bezelye    895 mg
Soya fasulyesi    1.677 mg
Börülce (kuru)    1.024 mg

İÇECEKLER
Nescafe    3.810 mg
Çay    37 mg
Kakao    1.522 mg

SEBZELER
Domates    244 mg
Salatalık    160 mg
Fasulye (taze)    243 mg
Kabak    202 mg
Patlıcan    214 mg
Patates    407 mg
Karnabahar    295 mg
Pırasa    347 mg
Sarımsak    529 mg
Kereviz    300 mg
Ispanak    470 mg
Kıvırcık    294 mg
Yeşil biber    213 mg
Bamya (taze)    249 mg
Bamya (kuru)    1.839 mg
Enginar    860 mg
Bezelye    895 mg

TAHIL VE TAHIL ÜRÜNLERİ
Ekmek    74 mg
Makarna    197 mg
Bulgur    310 mg
Kraker (sade)    384 mg
Pirinç    92 mg
Mısır (haşlanmış)    96 mg
YAĞLI TOHUMLAR
Ceviz    450 mg
Fındık    704 mg
Badem    773 mg
Yer fıstığı    701 mg
Antep fıstığı (tuzsuz)    972 mg
Ay çekirdeği    920 mg

MEYVELER
Elma    110 mg
Armut    130 mg
Ayva    197 mg
Çilek    164 mg
Şeftali    202 mg
Mandalina    126 mg
Portakal    200 mg
Greyfurt    135 mg
Muz    370 mg
Kivi    300 mg
Karpuz    100 mg
Kavun    251 mg
Kayısı (taze)    281 mg
Kayısı (kuru)    979 mg
Kiraz    191 mg
Üzüm (kuru)    763 mg
Vişne    191 mg
Hurma    648 mg
Pestil (erik)    940 mg
Pestil (kayısı)    1.260 mg
İncir (taze)    194 mg
İncir (kuru)    600 mg

ŞEKER VE YAĞLAR
Şeker    3 mg
Reçel    88 mg
Çikolata (sade)    269 mg
Çikolata (fıstıklı)    487 mg
Dondurma    181 mg
Zeytinyağı    --
Margarin    20 mg
Tereyağı    26 mg
Mayonez    9 mg
Krema    46 mg
Tahin    414 mg
Pekmez    405 mg

DİĞER
Salça    888 mg
Haşlama kestane    715 mg

Bazı hastaların diyetlerine gösterdiği özene rağmen kan potasyumu yüksek çıkabilir. Bu durumda size yiyeceklerdeki potasyumun emilmesini engelleyen ilaçlar verilecektir. Yüksek potasyum içeren yiyecekleri bir öğünde ve aynı anda almamanız gerektiğini birkez daha hatırlatalım. Örneğin, kıymalı patates yemeği, bulgur pilavı, havuç salata, kuru kayısı hoşafı vb. bir yemek listesi birden fazla potasyumu yüksek gıdayı içerdiği için uygun değildir.

Çok önemli bir nokta da şudur: "Diyet tuzu" adı altında eczanelerde satılan değişik tuzlar genellikle potasyum içerir. Bunları hekiminize danışmadan kesinlikle kullanmayınız. Diyet tuzları böbrek hastalarında çok tehlikeli olabilir. Öte yandan, diğer bazı hastaların potasyum kısıtlamasına ihtiyacı yoktur; hatta kan potasyumu gereğinden düşük bile çıkabilir. Yapılan tahlillerin sonucuna göre hekiminiz almanız gereken potasyum miktarı hakkında size bilgi verecektir.
Hemodiyalize giren hastalar Periton diyalizi'ne giren hastalara kıyasla su, tuz ve potasyum genellikle daha serbest alınabilir. Hatta bazı hastalarda fazla miktarda potasyum kaybı ortaya çıktığı zaman sağlıklı insanlardan daha fazla potasyum alınması bile gerekli olabilir. Bu durumda periton diyalizi hastalarında uygun ayarlamalar hekimleri tarafından yapılır.

Diyaliz hastalarının diyetinde kalsiyum

Kemiklerin sağlamlığını korumak için diyaliz hastalarının her gün belirli miktarda kalsiyum almaları gereklidir. Bazı yiyecekler kalsiyumdan zengindir. Bu gıdaları fazlaca tüketmenizde yarar vardır. Ancak, şu noktaya dikkat ediniz: Kalsiyumu en çok içeren gıdalardan biri olan süt ve sütten yapılan yiyeceklerde (örneğin; yoğurt, peynir) fazla miktarda fosfor da vardır. Bu gıdaları çok fazla almanız durumunda kanınızdaki fosfor da yükselecektir; söz konusu durum sağlığınızı olumsuz yönde etkileyebilir.

Değişik besinlerin 100 gramında bulunan kalsiyum miktarı

SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ
Süt (yağlı)    119 mg
Süt (yağsız)    123 mg
Yoğurt (yağlı)    111 mg
Yoğurt (az yağlı)    120 mg
Yumurta (bütün)    56 mg
Yumurta (beyaz)    11 mg
Beyaz peynir    437 mg
Kaşar peyniri    700 mg
Otlu peynir    497 mg
Lor peyniri (tuzsuz, yağsız)    32 mg

ET VE ET ÜRÜNLERİ
Dana eti (orta yağlı)    11 mg
Dana eti (yağsız)    11 mg
Koyun eti (orta yağlı)    10 mg
Hindi eti    15 mg
Tavuk eti    11 mg
Balık (uskumru)    8 mg
Balık (levrek)    21 mg
Sosis    12 mg

KURUBAKLAGİLLER
Kuru fasulye    144 mg
Nohut    150 mg
Mercimek    79 mg
Barbunya    135 mg
Bezelye    33 mg

SEBZELER
Domates    13 mg
Salatalık    25 mg
Fasulye    56 mg
Kabak    28 mg
Patlıcan    12 mg
Patates    7 mg
Karnabahar    25 mg
Pırasa    52 mg
Sarımsak    29 mg
Kereviz    43 mg
Ispanak    93 mg
Kıvırcık    35 mg
Yeşil biber    9 mg
Bamya    92 mg

ŞEKER VE TATLILAR
Şeker    --
Reçel    20 mg
Çikolata (sade)    94 mg
Çikolata (fıstıklı)    174 mg
Dondurma    148 mg

YAĞLAR
Zeytinyağı    --
Margarin    --
Tereyağı    24 mg
Krema    108 mg

MEYVELER
Elma    7 mg
Armut    8 mg
Ayva    11 mg
Çilek    21 mg
Şeftali    9 mg
Mandalina    40 mg
Portakal    41 mg
Greyfurt    16 mg
Muz    8 mg
Kivi    100 mg
Karpuz    7 mg
Kavun    14 mg
Kayısı (taze)    16 mg
Kayısı (kuru)    67 mg
Kiraz    22 mg
Vişne    22 mg
İncir (taze)    36 mg
Üzüm (taze)    12 mg

TAHIL VE TAHIL ÜRÜNLERİ
Ekmek    19 mg
Makarna    27 mg
Bulgur    36 mg
Kraker (sade)    40 mg
Pirinç    24 mg
Mısır (haşlanmış)    3 mg

Öte yandan, bazı diyaliz hastalarında damar kireçlenmelerinden veya kalsiyum yüksekliğinden dolayı fazla kalsiyum içeren besin ve ilaçlar problemlere yol açabilir. O nedenle, alınacak kalsiyum miktarı konusunda hekiminizin önerilerini dikkatle uygulayınız.

Diyaliz hastalarının diyetinde fosfor

Diyaliz hastalarının kanında fosfor genellikle yüksek bulunur. Bu durum, kan kalsiyumunda azalmaya, kemiklerde zayıflığa, kolayca oluşan kırıklara, kaşıntıya, kas güçsüzlüğüne ve eklem ağrılarına yol açar. Ayrıca, damarlarda ve bazı organlarda kireç çökmesine sebep olur. Tüm bu problemler sağlığınızı olumsuz yönde etkiler.
Kan fosforunu düşürebilmek için başta sütlü gıdalar olmak üzere, fazla miktarda fosfor içeren besinleri olabildiğince az alınız. Diyetle bir günde alınan fosfor miktarı kg başına 15 mg'ı (bir günde 800 - 1000 mg) geçmemelidir. Ayrıca, yediğiniz besinlerdeki fosforun bağırsaktan emilmemesi için hekiminiz size bazı ilaçlar verecektir. Bu ilaçları muntazam kullanınız.
Kan fosforunu düşürmek için verilen yemek arası ilaçları her zaman aynı dozda kullanmayınız. Fosfor içeriği yüksek olan gıdaları fazla aldığınız zaman önerilenden 1-2 tablet daha yüksek dozda kullanınız. Fosfor bağlayıcı ilaçları her zaman yemek yerken alınız.

Farklı yiyeceklerin 100 gramında bulunan fosfor miktarı

SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ
Süt (yağlı)    93 mg
Süt (yağsız)    101 mg
Yoğurt (yağlı)    87 mg
Yoğurt (az yağlı)    94 mg
Yumurta (bütün)    180 mg
Yumurta (beyaz)    11 mg
Beyaz peynir    302 mg
Kaşar peyniri    563 mg
Otlu peynir    393 mg
Lor peyniri (tuzsuz, yağsız)    104 mg

ET VE ET ÜRÜNLERİ
Dana eti (orta yağlı)    193 mg
Dana eti (yağsız)    201 mg
Koyun eti (orta yağlı)    147 mg
Hindi eti    178 mg
Tavuk eti    163 mg
Balık (uskumru)    274 mg
Balık (levrek)    180 mg
Sosis    82 mg

KURUBAKLAGİLLER
Kuru fasulye    425 mg
Nohut    331 mg
Mercimek    377 mg
Barbunya    457 mg
Bezelye    268 mg

SEBZELER
Domates    27 mg
Salatalık    27 mg
Fasulye    44 mg
Kabak    29 mg
Patlıcan    26 mg
Patates    53 mg
Karnabahar    56 mg
Pırasa    50 mg
Sarımsak    202 mg
Kereviz    115 mg
Ispanak    51 mg
Kıvırcık    54 mg
Yeşil biber    22 mg
Bamya (taze)    51 mg
Marul    54 mg

TAHIL VE TAHIL ÜRÜNLERİ
Ekmek    77 mg
Makarna    162 mg
Bulgur    300 mg
Kraker (sade)    149 mg
Pirinç    94 mg
Mısır (haşlanmış)    89 mg
Mısır (nişasta)    --

YAĞLI TOHUMLAR
Ceviz    380 mg
Fındık    337 mg
Antep fıstığı (tuzsuz)    500 mg

MEYVELER
Elma    10 mg
Armut    11 mg
Ayva    17 mg
Çilek    21 mg
Şeftali    19 mg
Mandalina    18 mg
Portakal    20 mg
Greyfurt    16 mg
Muz    26 mg
Kivi    30 mg
Karpuz    7 mg
Kavun    14 mg
Kayısı (taze)    16 mg
Kayısı (kuru)    67 mg
Kiraz    22 mg
Vişne    19 mg
Üzüm (taze)    20 mg
İncir (taze)    22 mg

ŞEKER VE TATLILAR
Şeker    --
Reçel    9 mg
Çikolata (sade)    142 mg
Dondurma    115 mg

YAĞLAR
Zeytinyağı    1 mg
Margarin    20 mg
Tereyağı    23 mg
Mayonez    26 mg

Diyaliz hastalarının diyetinde demir ve vitaminler

Diyaliz sırasında vücut dışına alınan kan her zaman tamamıyla geri döndürülemez; o nedenle, bir miktar demir kaybedilir. Ayrıca, diyaliz yapılırken bazı vitaminler de kandan dışarıya sızar. Böbrek yetersizliğine bağlı iştahsızlık nedeniyle, bazen de bulantı ve kusmaya bağlı olarak, yeterli düzeyde beslenemezseniz vücudunuzda demir, B ve C vitaminleri ile diğer bazı vitaminler eksik kalır. Bu nedenle, demir ve değişik vitaminleri içeren ilaçları almanız gerekecektir.

Demir
Demir eksikliği kansızlığa, halsizliğe ve baş dönmelerine yol açar. Bunu önleyebilmek amacıyla diyaliz hastalarının çoğuna demir içeren iğneler veya haplar uygulanır. Demir içeren ilaçların dışkı rengini koyulaştırabileceğini, bazen de mide yakınmalarına yol açabileceğini unutmayınız.

Diğer vitamin ve mineraller
Diyaliz hastalarının çok sayıda vitamini bir arada içeren tabletleri kullanmaları yararlıdır. Böbrekler D-vitamini yapamadığı için kemik ağrıları, ve bazen de, kemik kırıkları görülebilir. O nedenle, hekiminiz size özel D-vitamini içeren ilaçları (Rocaltrol, One-Alpha, Calcijex vb.) verecektir. Bu ilaçlar kan kalsiyumunuzu normale getirir ve kemiklerinizi kuvvetlendirir.
Böbrek yetersizliğinde A vitamini düzeyi artmıştır; bu vitamini içeren ilaçlar zararlı olabilir. Hekiminiz tarafından size önerilen vitaminleri düzenli şekilde alınız; ancak kendi başınıza veya diğer hastaların önerileri doğrultusunda rastgele vitamin ilaçları kullanmayınız.

Diyaliz hastalarının bir günde almaları gereken vitaminler

VİTAMİN        BİR GÜNDE ALINMASI GEREKLİ MİKTAR
Vitamin B1                1.5 mg
Vitamin B2                1.8 mg
Vitamin B3                20 mg
Vitamin B6                10 mg
Vitamin B12                3 mcg
Vitamin C                  60 mg
Vitamin D                 0,25 - 1 mcg
Vitamin E                  15 ünite
Vitamin A                  gereksiz
Vitamin K                  gereksiz